Tilimizning tilla sandig‘i


        Aziz kuzatuvchilarimiz, tilimizning o’ziga xos go’zal lug‘at boyligi, uning tarixi, taraqqiyotiga oid qiziqarli ma’lumotlarni ulashib borish uchun biz yangi ruknni tashkil etdik. Mazkur Ruknda sizni qiziqtirgan ko‘plab tilimizga oid savollarga javob berishga harakat qilamiz.  
 Ruknimizning dastlabki maqolasi bugungi kunda muhokama markazida bo’lib turgan Toshkent va vodiy viloyatlarini bog’lovchi Qamchiq toponimi etimologiyasi va imlosiga bag’ishlanadi. Ushbu maqola filologiya fanlari doktori,  professor,  O‘zbekistonda xizmat koʻrsatgan yoshlar murabbiysi Zulxumor Xolmonova xulosalari asosida tayyorlandi.

            Qamchiq toponimi haqidagi bahslar yurtdoshlarimizning, mutaxassislarning tilimiz taqdiriga befarq emasligidan dalolat beradi. 
        Aksariyat manbalarda toponim “Qamchiq” shaklida yozilgan. Uning aslida “Kamchiq” shaklida bo‘lgani haqidagi fikrlar so‘z  etimologiyasi bilan bog‘liq.   Til taraqqiyoti davomida so‘zning shakliy  va mazmuniy strukturasida o‘zgarishlar yuz beradi.  Etimologiya so‘zning tarixiy shakli, ma’nosi haqida ma’lumot beradi. Etimologiya so‘zning kelib chiqish asosi, tarixiy shakliga aniqlik kiritadi. Ammo so‘zning hozirgi shaklini o‘zgartirish uchun asos bo‘la olmaydi. Hozirgi  imloda  etimologiyaga asoslansak, yomg‘ir  so‘zini “yog‘mir”, yostiq so‘zini “yotsiq”, paypoqni “payqop” deb yozishimiz kerak bo‘ladi. Beshyog‘och so‘zini etimologiyaga asoslanib Beshog‘och shaklida yoza olmaymiz. Chunki yog‘och so‘zining ma’nosi ham o‘zgargan. Hozirda “daraxt”ni emas, daraxtdan tayyorlangan ashyo”  tushunchasini anglatadi. 
            Ikkinchidan, Qamchiq so‘zidagi asosning “kam”  so‘ziga aloqasi yo‘q. Chunki dovonda kamar, kam deyilishiga asos bo‘ladigan geografik shakl, holat mavjud emas.  So‘zning  “kam chiqish” harakatiga bog‘lanishi ham  to‘g‘ri emas. “Kamchiq”  shakli singarmonizm qonuniyatiga mos kelmaydi. Toponim kam asosidan shakllangan bo‘lsa, kamtik yoki kemtik shakliga mos ravishda Kamchik/kemchik  bo‘lishi kerak edi.  Shuningdek, Qam asosi “qamrash”, “o‘rab olish”, “bir-biriga yaqin”  ma’nolarini ifoda etadi (Sh. Rahmatullayev. O‘zbek tilining etimologik lug‘ati.-T., 2000. 520-bet). Tog‘ tizmasining shakli, kattaligi, ma’lum hududni qamrab olganligi   ham shunga ishora qiladi. 
         Qolaversa,  toponimning qadimgi so‘g‘dcha qam/qar - katta, shix/chiq -tog‘, ya'ni katta tog‘ so‘zlaridan hosil bo'lgani haqidagi xulosa ham haqiqatga yaqin (T.Nafasov. O‘zbek tili toponimlarining o‘quv-izohli lug'ati. -T., 2007. 47-bet).
Xulosa qilib aytganda, toponimning Qamchiq  shaklida yozilishi xato emas.

Aziz kuzatuvchilarimiz! 
Barchamizga ma’lumki, qayerda istiqomat qilishidan qat’i nazar o‘zbek millatiga mansub insonlar tomonidan ishlatiladigan til - milliy   til deb yuritiladi. Umumxalq tili o‘z tarkibiga sheva, so‘zlashuv nutqi, jargonlar, vulgarizm (so‘kish, qarg‘ish so‘zlari) kabi  so‘zlarni qamrab oladi. Milliy tilning ma’lum qoidalariga bo‘ysundirilgan, muayyan qolipga solingan, olimlar, san’atkorlar, mutaxassislar tomonidan ishlov berilgan, doim silliqlashtirilib, mukammallashtirilib boriladigan shakli adabiy til deb ataladi. Ma'lum tilda gaplashuvchilarning barchasi uchun tushunarli bo‘lish zarurati adabiy tilning yaratilishiga sabab bo‘lgan. Milliy o‘zbek tilida shevalarning ko‘pligi adabiy tilga bo‘lgan ehtiyojni yuzaga keltirgan. Ayrim tillarda shevalar kam bo‘lgani uchun adabiy tilga ehtiyoj yo‘q. Ko‘p o‘rinlarda asosiy urg‘uni adabiy tilga yo‘naltirib, sheva masalasini nazardan qochiramiz. Vaholanki, xalq shevalari o‘zida tarixiy xotirani, madaniy hayot omillarini saqlashi bilan ahamiyatli hisoblanadi. Shu boisdan, Siz azizlarga qimmatli ma'lumotlarni ifoda etish uchun “Tilimizning tilla sandig‘i” ruknini boshlagan edik. Bugun Sizlarni Buxoro viloyatining janubi-g‘arbida, Zarafshon daryosining eng quyi oqimida joylashgan Olot tumanining shevasida uchraydigan, ma’lum ma’noda ko‘pchilik uchun yangilik bo‘lgan so‘zlar bilan tanishtiramiz. 

1.  Mujek – hasharot
2.  Do‘rji – tumonat
3.  Deza – xola
4.  Pishkak – qatiqning yog‘ini ajartishda ishlatiladigan asbob. 
5.  Chira – biron narsani bog‘lash uchun lattaning bir chetidan yirtib olingan bo‘lak. 
6.  Do‘v – sindir
7.  Bodoqcha – ariqcha
8.  Mizzik – ko‘z yosh
9.  Tangqa – oftoba
10.   Domona – balo
11.   Mo‘v – qirqoyoq
12.  Gulbivishek – jimjiloq. 
13.   Ovush – yantoq uyumi. 
14.   Mag‘laycha – peshonaband ro‘mol. 
15.   Mepiri – somsa.

Aziz o'quvchi, Olot shevasi qaysi lahja va qaysi dialektga mansubligini bilasizmi? Javoblaringizni universitetimizning rasmiy sahifalaridagi munozara maydonlarida yozib qoldiring.